ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΜΟΥ

Sxiza Biblio 1Το 2008 από τις εκδόσεις Χρήστος Ε. Δαρδανός κυκλοφόρησε ένα βιβλίο μου με τίτλο «Συστημική Σκέψη και Περιβαλλοντική Εκπαίδευση». Στο βιβλίο αυτό έχουν συνοψιστεί κριτικά όλα όσα μελέτησα γύρω από τις θεωρίες για τα συστήματα και τις συστημικές προσεγγίσεις πριν καταλήξω στην επιλογή που θα μετασχημάτιζα σε παιδαγωγική-διδακτική πρόταση. Μια πρόταση, η οποία δεν αφορά μόνο στην Περιβαλλοντική αλλά σε κάθε εκπαιδευτική καινοτομία που αναζητά τις αρχές της σε επιστημολογικά παραδείγματα που κινούνται  πέραν του θετικισμού-ορθολογισμού και προς την κατεύθυνση της Κριτικής Σχολής της Φρανκφούρτης.

Για να μπορέσετε να πάρετε μια μικρή ιδέα από το περιεχόμενο και το ύφος του βιβλίου, παραθέτουμε σύντομα αποσπάσματα από τον πρόλογο, την εισαγωγή και τα κεφάλαιά του ….

Από τον Πρόλογο

Η επιθυμία μου να ασχοληθώ συστηματικά με την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση δεν γεννήθηκε «εν μιά νυκτί». Αντίθετα, χρειάστηκε να περάσουν περισσότερα από δέκα χρόνια εμπειρίας στο πεδίο της διδακτικής πράξης για να ωριμάσουν τα κρίσιμα για μένα ερωτήματα. Ενώ, άλλα τόσα σχεδόν χρόνια χρειάστηκε να περάσουν, στο πεδίο της ερευνητικής πράξης αυτή τη φορά, για να αρθρώσω απαντήσεις συνειδητά και μεθοδευμένα. Και βέβαια, χρειάστηκε να δοκιμαστεί και να ριζώσει το παιδαγωγικό πάθος για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση χωρίς το οποίο η εικοσάχρονη αυτή πορεία δεν θα είχε νόημα για μένα …………………………………………………………………………

Σε όποια κείμενα και αν στράφηκα για να διευρύνω τις γνώσεις μου, είχα κρατήσει κατά νου δύο επισημάνσεις των κειμένων της Τιφλίδας: το ότι το συνολικό μας περιβάλλον είναι μια «συστημική» πραγματικότητα και το ότι τα βαθύτερα αίτια της οικολογικής κρίσης οφείλονται στη «συρρίκνωση της θεώρησης πραγματικότητας που έχει προκαλέσει ένας ακραίος θετικισμός-ορθολογισμός». Οι αναζητήσεις μου στράφηκαν, λοιπόν, στις θεωρίες για τη γνώση και στη Συστημική Σκέψη. Τα τρία πρώτα βιβλία που άνοιξαν ένα παράθυρο στη σκέψη μου ήταν του Πέτρου Γέμτου «Η Μεθοδολογία των Κοινωνικών Επιστημών» (Γέμτος, 1993) και της Ιωάννας Τσιβάκου το «A Challenge for Systems Thinking» (Tsivakou, 1993) και το «Υπό το βλέμμα του Παρατηρητή» (Τσιβάκου, 1997). Το πρώτο, επειδή με εισήγαγε στα επιστημολογικά ζητήματα, που δεν μου ήταν ολότελα άγνωστα αλλά χρειάστηκε κόπος και χρόνος για να τα κατανοήσω. Τα δυο άλλα, επειδή με έκαναν να συνειδητοποιήσω ότι η έννοια του συστήματος κάθε άλλο παρά προφανής είναι. …………………………. …….. ……………. …….. …….  ……… …….. ……………………………….

Αγαπητέ αναγνώστη, σκύβοντας πάνω στις σελίδες αυτού του βιβλίου θα γίνεις συμμέτοχος σκέψεων, ιδεών και εμπειριών για μια «Εκπαιδευτική Δράση» που, όπως και αν την ονομάσουμε -Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, Εκπαίδευση για το Περιβάλλον και τη Βιωσιμότητα ή Εκπαίδευση για την Πραγματικότητα- έχει βαθιά ανατρεπτικό χαρακτήρα. Ανατρέπει την κατάτμηση του ενιαίου του κόσμου μας και τη «λογική του εξήγηση» και στη θέση τους βάζει την συνολική του θέαση και την «κριτική του ερμηνεία». Ανατρέπει τη «δασκαλοκεντρική» πρακτική, τη «μετωπική» διδασκαλία, το Διδακτικό Υλισμό και τις «Ακαδημαϊκού» τύπου θεωρίες για τη μάθηση και στη θέση τους βάζει τη συμμετοχική, συνεργατική, διαλογική, βιωματική, διδασκαλία-μάθηση και τις κοινωνικές και κοινωνιογνωστικές θεωρίες για την Αγωγή. Ανατρέπει το διαχωρισμό της επιστήμης από την κοινωνία και στη θέση του βάζει τη σύζευξη της επιστήμης με τις αξίες, της εκπαιδευτικής πραγματικότητας με την κοινωνική πραγματικότητα, με τους θεσμούς, τα πρόσωπα και τις ιδέες. Ανατρέπει το μύθο της απεριόριστης παραγωγής και της κοινωνίας της αφθονίας όχι για να βάλει στη θέση του τη «βιωσιμότητα», όρο που έχει οικονομικές ή οικολογικές αναφορές, αλλά τη «συμβίωση», όρο που έχει αναφορές κοινωνικές και πολιτικές.

Από την Εισαγωγή

Τη χρονιά 1980-81 πραγματοποίησα το πρώτο, για μένα και τους μαθητές μου, Πρόγραμμα. Το θέμα μας ήταν «ο Δήμος μας». Από τότε και μέχρι το 1990, συνέχισα να συνεργάζομαι με τους μαθητές του σχολείου μου γύρω από θέματα που κινούνταν σε όλο το φάσμα των φαινομένων της ζωής, από τη θαλάσσια ρύπανση και τα απορρίμματα μέχρι τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία και την αντισύλληψη. Στη δική μου αντίληψη η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση είχε καταγραφεί σαν μια εκπαίδευση προσανατολισμένη στα φαινόμενα, τα γεγονότα και τις καταστάσεις του κόσμου της καθημερινής εμπειρίας, εκεί, όπου οι άνθρωποι διαμορφώνουν τη δική τους αυτοσυνείδητη προσωπικότητα κατά τη συνάντησή τους με τους άλλους. …. …. …. …………………………………………………………………………..

Οι σκέψεις και οι συζητήσεις γύρω από την Περιβαλλοντική Eκπαίδευση και ιδιαίτερα γύρω από το έλλειμμα του κοινωνικά κριτικού χαρακτήρα της, διαμόρφωσαν τις συνθήκες για το άνοιγμα του διαλόγου που θα την «επαναπροσδιόριζε» (UNESCO, 1997, UNESCO and the Government of Greece, 1997). H Διεθνής Διακυβερνητική Διάσκεψη της Θεσσαλονίκης για το «Περιβάλλον και την Kοινωνία» (1997) συνόψισε τα συμπεράσματα του διαλόγου και διακήρυξε την Περιβαλλοντική Eκπαίδευση ως «Eκπαίδευση για το Περιβάλλον και τη Bιωσιμότητα» (Sustainability). H ενέργεια αυτή, παρά το σκεπτικισμό με τον οποία αντιμετωπίστηκε από ένα μεγάλο μέρος της εκπαιδευτικής κοινότητας της χώρας μας, θα μπορούσε να συμβάλει δημιουργικά στον προβληματισμό της Περιβαλλοντικής Eκπαίδευσης. Θα μπορούσε να προσφέρει τα ερείσματα ενός παιδαγωγικού πλαισίου που θα διαμορφώνεται σε ένα διαφορετικό επιστημονικό και επιστημολογικό πεδίο (Robotom, 1997, pp. 408-411, Clary, 1997, pp. 333-338, Fien, 1997, pp. 177-183). Αυτήν τη δυνατότητα την επιβάλλει, κατά μία έννοια, η εισαγωγή του όρου «βιωσιμότητα» στο βαθμό που θα ανακαλύψουμε σ’ αυτόν κοινωνιολογικές αναφορές………………………. ………………………. …………… ……….. …. 

Από το Πρώτο Κεφάλαιο, «Περί Συστημάτων». Ενότητες: Οι Φυσικές Επιστήμες και το Σύστημα, οι Κοινωνικές Επιστήμες και το Σύστημα, η Κοινωνιολογική Σκέψη, το Σύστημα-Παρατηρητής

Η έννοια του συστήματος εμφανίστηκε στην επιστημονική σκέψη το 17ο αιώνα με τα Principia του Νεύτωνα «The System of the World» (Principia II, Newton). Από τότε η επιστημονική κοινότητα δεν έπαψε να ενδιαφέρεται για το σύστημα. Αντίθετα, έχει να επιδείξει πολλά και σημαντικά θεωρητικά σχήματα, ιδιαίτερα από τη δεκαετία του 1960 μέχρι σήμερα. Αν παρακολουθήσουμε την επιστημονική σκέψη να συλλαμβάνει και να πραγματεύεται την έννοια του «συστήματος», θα δούμε τον κόσμο μας να παίρνει τη μορφή μιας «οργανωμένης απλότητας», να περνά στη μορφή μιας «ανοργάνωτης πολυπλοκότητας» και, πρόσφατα, να ανακαλύπτει τη μορφή μιας «οργανωμένης πολυπλοκότητας». Οι διαφορετικές αυτές μορφές του κόσμου μας πρόβαλαν καθώς η επιστημονική μας δραστηριότητα καθιέρωνε σταδιακά διακρίσεις ανάμεσα στο μικρόκοσμο και στο μακρόκοσμο, σε μικρές και μεγάλες ταχύτητες, καθώς εισήγαγε σταδιακά την έννοια της «ποιοτικής διαφοράς», καθώς ανακάλυπτε «όρια» στις βεβαιότητες και στις γενικεύσεις και καθώς σταδιακά συγκροτούσε μια νέα αντίληψη για την «αντικειμενικότητα». ………………………………. ………………………. …………

…. Στη Νευτώνεια σύνθεση η φύση εκφράστηκε με τα «μηχανικά συστήματα», δηλαδή, με σύνολα σωμάτων τα οποία ανάγονται σε «ελεύθερα από αλληλεπιδράσεις» υλικά σημεία και υπακούουν σε νόμους ανεξάρτητους από το χρόνο. ………………….. Ο κόσμος του Νεύτωνα ήταν ένα απλό και συμπαγές «μηχανικό σύστημα». Τόσο απλό που δημιουργούσε την εντύπωση του αυταπόδεικτου και τόσο συμπαγές που θα μπορούσε να το χειριστεί γνωστικά ακόμα και ένας μαθητής του Γυμνασίου (Koestler, 1975, σελ. 367)…….

…. Ήδη από τις αρχές του 19ου αιώνα οι φυσικοί συνειδητοποίησαν ότι η κίνηση δεν επιφέρει αλλαγές μόνο στις σχετικές θέσεις των σωμάτων στο χώρο. Νέα φαινόμενα απομονώθηκαν και παρατηρήθηκαν, νέα πεδία αναδείχθηκαν, όπως αυτό της Θερμοδυναμικής, νέες έννοιες «ανταγωνίστριες» της βαρύτητας αναδύθηκαν όπως αυτή της Θερμότητας (Prigorine & Stengers, 1984, σελ. 157). …… Κατά τον Prigorine (Prigorine & Stengers, 1984, σελ. 160) με το νόμο του Fourier ξεπήδησε μια θεωρία ακλόνητη από μαθηματική άποψη όσο και οι νόμοι της κίνησης των σωμάτων αλλά και «ολότελα ξένη προς τον Νευτώνειο κόσμο»….. Η νέα εικόνα που προτείνουν τα θερμοδυναμικά συστήματα για τον κόσμο μας αποκτά τη μορφή μιας «ανοργάνωτης πολυπλοκότητας» (Weaver, 1986, pp. 536-544)…….. Ωστόσο, αν η κλασσική μηχανική ως θεωρία των αιώνιων αναστρέψιμων τροχιών ήταν ξένη προς τον άνθρωπο και τη ζωή του άλλο τόσο ξένη ήταν και η εξέλιξη ενός έμβιου όντος, του ανθρώπου και των κοινωνιών του, σ’ ένα κόσμο ολοένα αυξανόμενης αταξίας (Diderot,1875, Bergson, 1948, pp. 94-95, 1970, pp. 1273-1285, Whitehead, 1969, p.20)…

.. Η ενασχόληση με τα χημικά φαινόμενα ήταν η απόκρυφη επιστήμη του μεσαίωνα, η αλχημεία, που εξάγνιζε τα μέταλλα με τη φωτιά. Κατά το 18ο αιώνα, όμως, τα χημικά φαινόμενα μελετήθηκαν μεθοδικά, δημιουργήθηκε η Πειραματική Χημεία κατά τα πρότυπα της Φυσικής και ξεπήδησε η αρχή «της αφθαρσίας της ύλης» του Lavoisier. Ενώ, ο 19ος αιώνας επέστρεψε δυναμικά και καταλυτικά στη φωτιά για να θέσει σε λειτουργία τις θερμικές του μηχανές. Ήταν επόμενο, λοιπόν, να πυροδοτηθεί η πορεία προς την έρευνα των μη αναστρέψιμων διεργασιών και της χημικής αστάθειας και να εμφανιστούν στο προσκήνιο νέου τύπου συστήματα, τα «χημικά συστήματα». ……………… Η μελέτη των χημικών αντιδράσεων έχει δείξει ότι επηρεάζονται από τη ροή σωματίων και τη ροή θερμότητας, από βαθμίδες συγκέντρωσης και θερμοκρασίας αλλά και από την παρουσία καταλυτών δηλαδή «σωμάτων που επιταχύνουν μια αντίδραση ενώ τα ίδια παραμένουν τελικά αναλλοίωτα» (Μανωλκίδης, Μπέζας 1978, σελ. 172-174). Ένα είδος κατάλυσης με εξαιρετική σπουδαιότητα, ιδίως στη βιολογία, είναι εκείνη στην οποία το προϊόν της αντίδρασης παίζει το ρόλο του καταλύτη. Δηλαδή πρόκειται για ένα προϊόν που συμμετέχει στη διαδικασία της παραγωγής του. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως «αυτοκατάλυση». Οι χημικές αντιδράσεις που εμφανίζουν τέτοιους «αυτοκαταλυτικούς βρόχους» περιγράφονται από μη γραμμικές διαφορικές εξισώσεις. Εντάσσονται, λοιπόν, στα θερμοδυναμικά πεδία «μακράν ισορροπίας» και με αυτήν την έννοια χαρακτηρίζονται από την προοπτική να οδηγήσουν σε νέες δυναμικές καταστάσεις της ύλης, τις «σκεδαστικές δομές» (dissipative structures)………………………………………………………………………………….

Η θεωρητική και η πειραματική μελέτη των ασταθειών-«σκεδαστικών δομών» συνεχίζεται σε πολλά εργαστήρια και συγκεντρώνει το ενδιαφέρον πολλών επιστημόνων, όχι μόνο μαθηματικών, φυσικών, χημικών και βιολόγων αλλά και οικονομολόγων και κοινωνιολόγων. Η ενδογενής δομή της πραγματικότητας η οποία χαρακτηριζόταν ως καθολική, άχρονη, αντικειμενική και πλήρως περιγράψιμη φαίνεται ότι αποκτά νέα χαρακτηριστικά. ….. Η Συστημική Σκέψη φαίνεται πως έχει συγκεντρώσει το ενδιαφέρον της έρευνας σε πολλά και ποικίλα επιστημονικά πεδία. Δεν είναι, λοιπόν, καθόλου παράδοξο, που συγκέντρωσε και το δικό μας ενδιαφέρον, ………………………………………….

 …… Αν ο αναγνώστης αναρωτηθεί το «γιατί» στραφήκαμε στην κοινωνιολογική σκέψη και στα δικά της σχήματα για το σύστημα, θα απαντούσαμε ότι μας «κάλεσε» το αντικείμενό της. Πώς; Μα, στον προβληματισμό των κοινωνικών επιστημών εντάσσονται τα ανθρώπινα έργα, αυτά που εκδηλώνονται στο φυσικό αλλά και αυτά που εκδηλώνονται στο πολιτισμικό πεδίο. Η κοινωνιολογία είναι, που διερευνά «τις μορφές και τους τύπους των σχέσεων που αναπτύσσει η κοινωνία με τη φύση, με τον πολιτισμό και με την κοινωνικο-πολιτισμική προσωπικότητα του ανθρώπου» (Γέμτος, 1993, σελ. 163-164). Στους κόλπους της κοινωνιολογίας γεννήθηκε το πρώτο θεωρητικό σχήμα που συναρθρώνει τα ανθρώπινα έργα με τη Φύση, τον πολιτισμό και τον άνθρωπο: το «σύστημα ανθρώπινης κοινωνικής δράσης». Με αφετηρία το «σύστημα ανθρώπινης κοινωνικής δράσης» μπορούμε να συλλάβουμε το περιβάλλον χωρίς να το αναλύουμε σε φυσικό και κοινωνικό και, ταυτόχρονα, να συνδέσουμε το «φυσικό» και το «κοινωνικό» με τους όρους και τις συνθήκες της ανθρώπινης συνεργασίας. Μετεξέλιξη του «συστήματος ανθρώπινης κοινωνικής δράσης» είναι το σύστημα-παρατηρητής. Μια μετεξέλιξη, όμως, αποτέλεσμα μιας εξαιρετικά δημιουργικής και δυναμικής σύνθεσης της επιστημονικής σκέψης στο σύνολό της……………………………………..

 ….. Φαίνεται, έτσι, ότι το πεδίο συνεννόησης μεταξύ των δρώντων υποκειμένων, φορέων της δράσης, γίνεται πεδίο δέσμευσης τόσο των διαθέσεων-προθέσεών τους για τη δράση όσο και της υποκειμενικής τους παρατηρησιακής ή γνωσιακής διαδικασίας. Θα λέγαμε, ότι το «πεδίο της αλληλοδραστικής παρατήρησης» ή «αλληλοδραστικό πεδίο» αποκτά τα χαρακτηριστικά ενός «γνωσιακά κλειστού χώρου» (fonctionally closed cognitive domain), ο οποίος μοιάζει να επιτελεί διακρίσεις-παρατηρήσεις ερήμην των δρώντων υποκειμένων και να τις μετασχηματίζει σε ανακοινώσιμες «κατ’ αυτόν» περιγραφές (Maturana, Varela, 1980, pp. 13-14, 119-121). Με αυτήν την έννοια, μιλούμε για την ανάδυση ενός «μεταχώρου» με τα χαρακτηριστικά μιας σύνθετης μονάδας που κατέχει τη δυνατότητα της παρατήρησης, δηλαδή, για ένα κοινωνικό σύστημα-παρατηρητή. Το κοινωνικό σύστημα-παρατηρητής (Νομικό Πρόσωπο), στην ουσία, «υλοποιεί» τη δράση σύμφωνα με τις δικές του επιλογές νοήματος τόσο για το μετασχηματιζόμενο όσο και για τη συνεργασία μεταξύ των δρώντων υποκειμένων. ……………………

 … Ένα δεύτερο σχόλιο αφορά στη θέση μας και τη σχέση μας με το κοινωνικό πλαίσιο ή την κοινωνία. Εμείς, τα ανθρώπινα υποκείμενα-παρατηρητές, υπάρχουμε μέσα σε ένα σύμπαν περιγραφών που κυκλοφορούν σε δίκτυα νοημάτων ταυτόχρονα, όμως, μετακινούμαστε από ένα κοινωνικό σύστημα σε άλλο κατά τη διάρκεια των καθημερινών μας δραστηριοτήτων (Maturana, Varela, 1980, pp. XXVIII-XXIX). Τα κοινωνικά συστήματα στα οποία μετακινούμαστε, τυπικά και μη τυπικά, εκδηλώνονται και καταλαμβάνουν όλες τις εκφάνσεις της ζωής μας, από την οικογένεια και την εργασία μας, μέχρι τα πολιτικά κόμματα και τις οργανώσεις-συλλόγους. Εμείς, τα ανθρώπινα υποκείμενα που αλληλοδρούμε με άλλους ανθρώπους και συμμετέχουμε σε αλληλοδράσεις που καθορίζονται από κοινωνικά συστήματα-παρατηρητές με τρόπο που να μην επιτρέπουν την αυτοποιητική μας φυσιογνωμία (την ελευθερία των διαδικασιών διάκρισης-παρατήρησης), στην ουσία, χρησιμοποιούμαστε από αυτά και δεν αποτελούμε μέρος τους. Όταν, επιπλέον, αδυνατούμε να απελευθερωθούμε από αυτήν τη σχέση, βρισκόμαστε κάτω από κοινωνική εκμετάλλευση (social abuse) (Maturana, Varela, 1980, p. XXIX)………….

Από το Δεύτερο Κεφάλαιο, «Η Πραγματικότητα και η Συστημική Πραγματικότητα». Ενότητες: Πραγματικότητα και Επιστήμη, η Πραγματικότητα και η σύγχρονη Συστημική Σκέψη, οι Θεωρίες για την Πραγματικότητα, ο Εκπαιδευτικός και η Συστημική του Παρατηρητή   

 Πραγματικότητα, στο πλαίσιο αυτής της αναζήτησης, είναι ο κόσμος μέσα στον οποίο ζούμε, ο κόσμος που μοιραζόμαστε με τους άλλους ανθρώπους, ο κόσμος που πάντα θα επιδιώκουμε να γνωρίσουμε. Ο τρόπος με τον οποίο, όμως, γνωρίζουμε συστηματικά-μεθοδικά την πραγματικότητα δεν είναι δεδομένος «έξωθεν». Αντίθετα, αποτελεί δημιούργημα του ανθρώπου…………….. …………… Μέχρι την αρχή των νέων χρόνων, η μορφή της επιστήμης που κυριάρχησε στον ευρωπαϊκό πολιτισμό ήταν η μορφή που της έδωσε η κλασική αρχαιότητα, οι Ίωνες φιλόσοφοι, οι Μιλήσιοι φυσικοί φιλόσοφοι, η Πυθαγόρεια και ελεατική διδασκαλία, ο Πλάτωνας και, με μικρές παραλλαγές, ο Αριστοτέλης…………… . Η επιστήμη της κλασικής αρχαιότητας πήρε τη μορφή της θεωρητικής σκέψης που επιχειρεί να ανακαλύψει σταθερές δομές και σχέσεις στο μεταβαλλόμενο κόσμο των φαινομένων………. και το πιο σημαντικό, η ιδέα της τεχνολογικής αξιοποίησης της επιστήμης ήταν όχι μόνο ξένη προς τον καθαρά θεωρητικό προσανατολισμό της ανθρώπινης σκέψης αλλά φαίνεται ότι θεωρείτο κατάχρηση και εξαπάτηση της Φύσης (Γέμτος, 1993, σελ. 46-50)…………………. ………..

…… Γίνεται λοιπόν φανερό, ότι, στο πλαίσιο της σύγχρονης επιστημονικής μας δραστηριότητας, η πραγματικότητα έχει αποτυπωθεί σε ένα σώμα γνώσεων, τη «γλώσσα της πραγματικότητας», την ονομαζόμενη και «πρώτη γλωσσική βαθμίδα», υπό τον έλεγχο μιας «δεύτερης γλωσσικής βαθμίδας», της «γλώσσας της επιστήμης» ή «μεταγλώσσας» (Γέμτος, 1985, σελ. 21-27). Ο περιορισμός αυτός της πραγματικότητας μέσα στο «λογικό της χώρο» συντελέστηκε με την σύσταση και την εδραίωση μιας «αυστηρής ρυθμιστικής επιλογής βάσης», ενός «αυστηρού ρυθμιστικού πλαισίου»: του Θετικισμού-Ορθολογισμού…………….. Κεντρική ιδέα γύρω από την οποία συγκροτήθηκε και την οποία εδραίωσε ο θετικισμός-ορθολογισμός, ήταν η αντικειμενικότητα. Στο όνομα της αντικειμενικότητας η σύγχρονη επιστήμη «χάρισε» στις «τυποποιημένες διαδικασίες και ρυθμίσεις» του θετικισμού-ορθολογισμού την ταυτότητα της μοναδικής σχέσης υποκειμένου και αντικειμένου της γνωσιακής διαδικασίας, συσσώρευσε έγκυρες πληροφορίες και τις έθεσε στη διάθεσή μας για να ζήσουμε………

….. Ένα διαφορετικό πλαίσιο σκέψης είναι και η συστημική προσέγγιση που υιοθετούμε και προτείνουμε. Με αφετηρία τη συστημική προσέγγιση του παρατηρητή μετακινούμαστε από την ιδέα της αντικειμενικότητας και του ορθού a priori λόγου γι’ αυτήν, στην ιδέα μιας «επαναδρομικότητας» μεταξύ «γνωριζόντων συστημάτων», κοινωνικών και συνειδησιακών, και «αντικείμενου κόσμου». Κεντρικό πρόταγμα αυτού του πλαισίου σκέψης είναι η αναγνώριση των σχέσεων εξάρτησης της ατομικής (συνειδησιακό σύστημα-παρατηρητής) από τη συλλογική ζωή (κοινωνικό σύστημα-παρατηρητής) και η διαμόρφωση των συνθηκών που θα τις εξαλείψουν. …………………… ……………

….. Όλοι οι βιολογικοί οργανισμοί, συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου-βιολογικού οργανισμού, αποτελούν σύνθετες μονάδες (composite units) που χαρακτηρίζονται από τη δομή, τα συστατικά και την οργάνωσή τους. ………… Οι οργανισμοί που εμφανίζονται ως σύνθετες μονάδες, οι οποίες παράγουν τα συστατικά τους και ταυτόχρονα δημιουργούν επαναδρομικά το δίκτυο που τα παράγει, ονομάζονται «αυτοποιητικοί» οργανισμοί. Μια σύνθετη βιολογική μονάδα που χαρακτηρίζεται από την οργάνωση και τη δομή της και για την οποία ισχύει η παραπάνω περιγραφή είναι ένα ζων αυτοποιητικό σύστημα (Maturana, Varela, 1980, pp. ΧΙΧ-ΧΧ)…….. Φαίνεται, έτσι, ότι η αυτοποίηση μπορεί να γίνει κατανοητή με την έννοια του συνόλου των «φυσικών συστημάτων» (Checkland, 1981, pp. 100-103, Maturana, Varela, 1980, pp. ΧΙΧ-ΧΧ) ή με την έννοια μιας «πρώτης φυσικής ζώσας στιβάδας» (Kαστοριάδης, 1985, σελ. 329-337)…………. Μέσα στην πρώτη φυσική στιβάδα, οι αυτοποιητικοί οργανισμοί δημιούργησαν για τους εαυτούς τους μεταφράσεις ενός απειροελάχιστου αριθμού χαρακτήρων του υπάρχοντος, «που είναι αυτό που είναι και όπως είναι» και γιατί τα φίλτρα-μετασχηματιστές των αυτοποιητικών οργανισμών που τις κάνουν να υπάρχουν, «είναι αυτά που είναι και όπως είναι» (Kαστοριάδης, 1985, σελ. 329-337, Checkland & Schols, 1990, chap. 3, Maturana, Varela, 1980, pp. ΧΙΧ-ΧΧ). ……….. Όταν, λοιπόν, εμείς οι άνθρωποι αναφερόμαστε στη Φύση με την έννοια μιας «δεδομένης οργάνωσης», αναφερόμαστε και στο δεδομένο ανθρώπινο βιολογικό οργανισμό, το ανθρώπινο είδος, αφού η Φύση τον κάνει (μας κάνει) να είναι (να είμαστε) κατά ένα συγκεκριμένο τρόπο. Και, αντίστροφα, όταν αναφερόμαστε στον ανθρώπινο βιολογικό οργανισμό, και μόνο τότε, μπορούμε να αναφερόμαστε και στη Φύση με τη μορφή μιας πάγιας και σταθερής οργάνωσης…………

…… Eπάνω στην οργάνωση αυτής της πρώτης στιβάδας, όρισε η κοινωνία και κάθε ιδιαίτερη κοινωνία το δικό της σύμπαν του «λόγου» (linguistic domain) το οποίο είναι διαφορετικό από εκείνο του βιολογικού οργανισμού «άνθρωπος» (Maturana, Varela, 1980, pp. XI-XXX). Aν θεωρήσουμε ότι ο φυσικός κόσμος ή η πρώτη φυσική στιβάδα «δίνεται» στον άνθρωπο-συνειδησιακό σύστημα μέσω της εμπειρίας (Husserl, 1958, p. 170, 1970, p. 235), τότε η εμπειρία παίρνει το χαρακτήρα μιας σύνθετης διεργασίας. Γίνεται η διεργασία με την οποία το ανθρώπινο υποκείμενο δια-κρίνει την υπόσταση των πραγμάτων, με την έννοια των διακριτών μερών (distinct units) ενός όλου, για να τους αποδώσει ταυτότητα ή να τα περιγράψει (Maturana, Varela, 1980, pp. XI-XXX)…….. H διαδικασία με την οποία αποδίδεται ταυτότητα στα πράγματα συνδέεται με τη διαδικασία της επανάληψης γνωσιακών ενεργημάτων και με το κοινωνικό πεδίο αλληλόδρασης όπου τα γνωρίζοντα συστήματα κάνουν επιλογές νοήματος (Kυβερνητική Δεύτερης Tάξης)………… Η επανάληψη και η τυποποίηση των συνομιλιών αντικειμενοποιούν τον κόσμο και κατασκευάζουν δι-υποκειμενικά αναγνωρίσιμες ερμηνείες-περιγραφές γι’ αυτόν……….. Φαίνεται, λοιπόν, ότι, ενώ τα έμβια όντα και το ανθρώπινο βιολογικό ον συγκροτούνται αφ’ εαυτών και καθ’ εαυτά, οι «κοινωνικές οντότητες», δηλαδή το ανθρώπινο συνειδησιακό σύστημα και τα κοινωνικά συστήματα, συγκροτούνται από και μέσω της συνομιλίας στο πλαίσιο της διερεύνησης των βιωματικών τους δυνατοτήτων δηλαδή από και μέσω της επικοινωνίας……………… Η επικοινωνία είναι υπεύθυνη για τη «συνομάδωση» (Τσιβάκου, 1997, σελ. 89-90) των παρατηρησιακών ενεργημάτων και τη συγκρότησή τους σε διαφορετικές ιεραρχίες πολυπλοκότητας. Με άλλα λόγια, η επικοινωνία είναι υπεύθυνη για τη συγκρότηση του ανθρώπινου συνειδησιακού συστήματος, των κοινωνικών συστημάτων και της κοινωνίας. Ενώ, προαπαιτούμενα για την παραγωγή και την αναπαραγωγή της επικοινωνίας είναι η ανθρώπινη κοινωνική δράση και το αλληλοδραστικό πεδίο…..

…. Με όρους της συστημικής θεωρίας θα ερμηνεύαμε τη συγκρότηση της πραγματικότητας ως εξής: όταν οι παρατηρήσεις που επιτελούν παρατηρητές ξεπερνούν τα όρια της σιωπηρής σκέψης και γνώσης και τίθενται ως αντικείμενο συνομιλίας, συγκροτούν τυποποιημένες διαδικασίες και ρυθμίσεις, την έλλογη σκέψη και ταυτόχρονα συγκροτούνται σε τυποποιημένες διαδικασίες και ρυθμίσεις, τα συστήματα-παρατηρητές που την αναπαράγουν ως «τυποποιούσα διαδικασία και ρύθμιση». Θα μπορούσαμε λοιπόν να ισχυριστούμε, ότι η σύγχρονη έλλογη σκέψη που συντάχθηκε με το σχέδιο της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης, δηλαδή, με το σχέδιο ενός «αυστηρού ρυθμιστικού πλαισίου βάσης», δημιούργησε τις συνθήκες για την ανάδυση του αυτοαναφερόμενου κοινωνικού συστήματος, για τον αποκλεισμό της γνώσης από τις διαλογικές διαδικασίες και εν τέλει για τον αποκλεισμό του ανθρώπινου υποκειμένου από τη συμμετοχή του στο διάλογο που νοηματοδοτεί τον κόσμο των αντι-κειμένων……. Aυτό είναι ιδιαίτερα αισθητό στις σύγχρονες λειτουργικά διαφοροποιημένες κοινωνίες όπου τα αυτοαναφερόμενα κοινωνικά συστήματα-Νομικά Πρόσωπα, ελέγχοντας την εγχειρηματική τους κλειστότητα και την πληροφοριακή τους ανοιχτότητα, καταφέρνουν να ελέγχουν την κυκλοφορία του νοήματος. Και με αυτή την έννοια, καταφέρνουν να ελέγχουν τις «μεταφραζόμενες» όψεις του κόσμου αλλά και τις ίδιες τις «μεταφράσεις», ερήμην των ανθρώπινων υποκειμένων…

……. Τα κοινωνικά συστήματα-παρατηρητές, αποκομμένα από τα ανθρώπινα υποκείμενα-φορείς της δράσης τους και στο πλαίσιο της επικοινωνιακής τους σκοπιμότητας, έκαναν και συνεχίζουν να κάνουν τις δικές τους επιλογές νοήματος. Ενώ, η εδραίωση και διεθνοποίηση των κοινωνικών συστημάτων-παρατηρητών και η ελαχιστοποίηση του χρόνου μεταβίβασης της πληροφορίας, έκαναν ακόμα πιο «αόρατη» και ισχυρή την παρουσία τους, αφού αυτά απομακρύνθηκαν όχι μόνο από τις τοπικές αλλά και από τις εθνικές τους συντεταγμένες. Η εξουσία των κοινωνικών συστημάτων-παρατηρητών πάνω στα ανθρώπινα υποκείμενα δεν εκφράζεται πια με την κατοχή «συντελεστών παραγωγής» αλλά με την κατοχή του «λόγου» που ρυθμίζει ταυτόχρονα και σε παγκόσμια πια κλίμακα το «είναι, το «ισχύει» και το αξίζει» του κόσμου μας…………..

Από το Τρίτο Κεφάλαιο. Η Εκπαιδευτική Πραγματικότητα: Τα φαινόμενο Αγωγή και Μόρφωση, Η σύγχρονη Εκπαιδευτική Πραγματικότητα

H ενασχόληση με την εκπαιδευτική πραγματικότητα και τις ιδέες της αγωγής, μας φέρνει απέναντι σε ζητήματα που απασχόλησαν τον άνθρωπο από πολύ παλιά. Ζητήματα, που αναδύθηκαν ταυτόχρονα και σε σχέση με την οργάνωση των ανθρώπινων κοινωνιών. Διότι, μπορεί η αγωγή και η μόρφωση του ανθρώπινου υποκειμένου να έχει τη μοναδικότητα της συνάντησης του δάσκαλου με το μαθητή (Δανασσής, Aφεντάκης, 1992, σελ.20-21), ταυτόχρονα όμως, είναι βαθιά υφασμένη με τη συνολική ζωή και είναι η ίδια ένα κοινωνικό-ιστορικό φαινόμενο…………………

Στην αρχαιότητα κάθε πράξη και σκέψη γίνονταν αυτόματα «Παιδεία», «πλαστουργική εργασία» πάνω στον άνθρωπο όχι ως άτομο αλλά ως «τύπο» ανθρώπου. O μύθος, η ποίηση, η ρητορική και η φιλοσοφία αποτελούσαν τις «μορφωτικές δυνάμεις» της εποχής εκείνης που στρεφόταν με πάθος προς την ηθική, την κοινωνία, την πολιτική, αφού η ζωή καθοριζόταν από την πόλη και την από κοινού σύμπραξη των πολιτών στο δημόσιο βίο (Δανασσής, Αφεντάκης, 1992, σελ. 143-149). Tο ήθος του πολίτη που συμμετείχε ενεργά και με πλήρη ευθύνη στις πολιτικές αποφάσεις, απαιτούσε πνευματικό σφρίγος, πολιτική, διανοητική και καλλιτεχνική παιδεία για το σύνολο του λαού…………… Η μετάβαση από την πόλη-κράτος στα μεγάλα βασίλεια και τις εκτεταμένες επικράτειες, συρρίκνωσε τον πολιτικό και πολιτισμικό χαρακτήρα της δημόσιας ζωής, αφού απαιτούσε κεντρική διακυβέρνηση, οργάνωση και συστηματοποίηση. Oι ανθρώπινες δυνάμεις στράφηκαν, έτσι, στη σφαίρα της ατομικότητας και αναπτύχθηκε ένα σύστημα «Εγκύκλιας Παιδείας» που χαρακτηρίστηκε από την άνθιση των μεγάλων Φιλοσοφικών Σχολών και των Ανθρωπιστικών Λυκείων…………………. Tο μεταναστευτικό χάος που ακολούθησε την κατάρρευση των αυτοκρατοριών, χρειάστηκε χίλια περίπου χρόνια σκληρών αντιπαραθέσεων για να σχηματίσει τη «Δύση» από το συγκερασμό της αρχαιότητας και του χριστιανισμού και να συνθέσει το Mεσαίωνα: ένα μεγάλο «οργανισμό», μια ενιαία τάξη ζωής, ένα οικουμενικό φεουδαρχικό κράτος, μια γιγαντιαία κλιμακωτή διάταξη εξουσιαστικών σχέσεων. «Παιδαγωγώ», για το Mεσαίωνα σήμαινε, κυρίως, οδηγώ τον άνθρωπο στην ταπεινοφροσύνη, την πίστη και τη χριστιανική ολοκλήρωση ώστε να μπορεί να γίνει πολίτης της βασιλείας των ουρανών………… Φθάνοντας στο 18ο αιώνα και παρακολουθώντας την επιτάχυνση των αλλαγών, θα λέγαμε, ότι η αντικατάσταση της απολυταρχίας από την «πεφωτισμένη δεσποτεία», του κράτους ισχύος από το κράτος δικαίου, του υπηκόου από τον πολίτη, ανέδειξαν τη μεσαία τάξη σε ανερχόμενη δύναμη και φορέα πολιτισμού. O παιδαγωγικός ενθουσιασμός που επικρατούσε ανέπτυξε πλήρως την ιδέα της λαϊκής μόρφωσης, κατέβαλε προσπάθειες για μια αγωγή στα μέτρα του παιδιού και δημιούργησε τις κατάλληλες συνθήκες για μια Παιδαγωγική Eπιστήμη με τις ιδέες του Rousseau, του Pestalozzi, του Froebel (Δανασσής, Αφεντάκης, 1993, σελ. 33-45). Θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε, ότι ο Διαφωτισμός τέθηκε στην υπηρεσία της αυτονομίας, της ελευθερίας, της αξιοπρέπειας. Όπως, και ότι κατά το Διαφωτισμό αναβίωσε, στο όνομα της λογικής, η αντιπαράθεση με το εξωλογικό, το «φυσικό», τις αισθήσεις, το πάθος (Reble, 1990, σελ. 202-261)……………… Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των περιόδων η ζωή των ανθρώπων ήταν οργανωμένη σε ιεραρχίες. Πάνω στην ευρεία τάξη των εργατών ξεχώριζαν μερικές αυστηρά καθορισμένες κάστες και τάξεις: οι ευγενείς, το ιερατείο, οι πολεμιστές, οι είλωτες, οι σκλάβοι ή οι δουλοπάροικοι. H εξουσία ήταν άκαμπτα απολυταρχική και η γέννηση καθόριζε τη θέση του ανθρώπου στη ζωή. H οικονομία ήταν αποκεντρωμένη και κάθε κοινότητα παρήγαγε τα περισσότερα απ’ όσα ήταν αναγκαία για την επιβίωσή της. H λειτουργική διαφοροποίηση και η πολυπλοκότητα της κοινωνίας παρέμεναν σε χαμηλά επίπεδα και οι κοινωνικοί θεσμοί ήταν λιγότεροι και απλούστεροι. ………… Kάτω από τις διαφορές ύφους και έκφρασης της ζωής κατά τη διάρκεια όλων αυτών των περιόδων κρυβόταν, ωστόσο, μια θεμελιώδης ομοιότητα: η γη ήταν η βάση της πολιτικής, της κοινωνικής και της οικονομικής ζωής……………..

…………. Mέσα στον κόσμο που εκφράστηκε με τα χαρακτηριστικά του γεωργικού πολιτισμού ή του, ονομαζόμενου, «πρώτου κύματος» (Toffler, 1982), ξέσπασε η βιομηχανική επανάσταση που εξαπέλυσε το «δεύτερο κύμα» και δημιούργησε το σύγχρονο πολιτισμό επιδρώντας βίαια σε κάθε γνώρισμα του προηγούμενου (Toffler, 1982, σελ. 38-40)……….. Βασικό επιχείρημα του βιομηχανισμού ήταν η ιδέα της «προόδου», η ιδέα της «πορείας προς ένα ανώτερο επίπεδο ανάπτυξης» προς το οποίο κατευθύνονταν αναπόφευκτα όλες οι άλλες κοινωνίες. Bασικό εργαλείο του βιομηχανισμού ήταν η ανθρώπινη σκέψη που έπρεπε να συνταχθεί με την ιδέα της προόδου και να αναδείξει το δικό της σκεπτόμενο ανθρώπινο υποκείμενο που θα την υπηρετούσε (Koyré, 1948, 77-100)………………… Οι αρχές οι οποίες αποτέλεσαν τον κώδικα εγκαθίδρυσης του συνολικού βιομηχανικού πολιτισμού ήταν η τυποποίηση, η εξειδίκευση, ο συγχρονισμός, η συγκέντρωση, η μεγιστοποίηση και ο συγκεντρωτισμός (Toffler, 1982, σελ. 127)………… Στο χώρο της θεσμοθετημένης αγωγής, η τυποποίηση εκφράστηκε με τα προγράμματα σπουδών, τον έλεγχο της προόδου και τη διαδικασία εισαγωγής και αποφοίτησης που υιοθετούν τα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Η εξειδίκευση αποκρυσταλλώνεται στους εκπαιδευτικούς ειδικότητας που μεταφέρουν τις γνώσεις του επιστημονικού τους κάδου στους μαθητές τους. O συγχρονισμός δηλώνεται με την ημερήσια λειτουργία του σχολείου και κορυφώνεται με το χτύπο του κουδουνιού που ορίζει την έναρξη και τη λήξη της διδακτικής-μαθησιακής διαδικασίας. Η συγκέντρωση, με την ταυτόχρονη παρουσία εκατοντάδων μαθητών στα σχολικά κτίρια και δεκάδων στις σχολικές αίθουσες. H μεγιστοποίηση εκφράζεται με τη συσσώρευση της διδακτέας ύλης στα αναλυτικά προγράμματα σπουδών και ο συγκεντρωτισμός με την εγκαθίδρυση του ιεραρχικού μηχανισμού του εκπαιδευτικού συστήματος που οργανώνει, διευθύνει και ελέγχει το συνολικό εγχείρημα της αγωγής. ……. H Παιδεία «παράγεται» ως κοινωνικό αγαθό από τις εκπαιδευτικές μονάδες και «καταναλώνεται» από τον άνθρωπο-μαθητή. Το, εργοστασιακού τύπου, σχολείο αποτέλεσε τον «τόπο» για την προετοιμασία των νέων ώστε να αναλάβουν δράση στη βιομηχανική κοινωνία, ενώ η ευρύτερη πραγματικότητα με την έννοια του πεδίου της ανθρώπινης εμπειρίας οδήγησε στην εμπέδωση των αρχών του βιομηχανισμού στην ανθρώπινη συνείδηση………………

…………Θα λέγαμε πως τα αυτόνομα και αυτοτελή εκπαιδευτικά προγράμματα που εμφανίστηκαν και πολλαπλασιάζονται στα σχολεία μας και ονομάστηκαν «Σχολικές Δραστηριότητες» (Υπουργική Απόφαση 4867/1992) μπορούν να γίνουν «τόποι» μέσα στους οποίους η ανθρώπινη κοινωνική δράση-εκπαίδευση θα επανασυνδεθεί με τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές, φορείς της δράσης τους. Όπου, η ανθρώπινη εμπειρία θα ανακτήσει το χαρακτήρα της προθετικής κίνησης προς τον κόσμο της πραγματικότητας και θα ξανασυναντηθεί με την εμπειρία του «άλλου». Όπου, το γνωσιακό ενέργημα θα στηρίζεται στο ενιαίο των αισθησιο-συναισθηματικών και νοητικών διεργασιών και θα συναντάται με το γνωσιακό ενέργημα του άλλου για να αναπτυχθεί και να ωριμάσει. Έτσι, πλάι στα «μορφωτικά αγαθά» του εκπαιδευτικού συστήματος που μας χαρίζουν το προϊόν της ανθρώπινης σκέψης αιώνων, θα προβάλλει ο κόσμος της δι-υποκειμενικής εμπειρίας. Πλάι στη γνώση-αποτέλεσμα που έχει συντελεστεί θα προβάλλει και η γνώση διαδικασία που θα σταθεί κριτικά απέναντι στην πραγματικότητα -εκπαιδευτική και συνολική- και στον τρόπο με τον οποίο διαμόρφωσε και συνεχίζει να διαμορφώνει τον άνθρωπο, τις ιδέες και τα πράγματα……………

 

   

 

  

 

 

 

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s